دوره 8, شماره 1

بهار و تابستان 1395

فهرست مطالب

مقالات

مقالۀ‌ حاضر روند شکل‌گیری سرمایه‌ اجتماعی معلمان و شناخت عوامل مؤثر بر آن را تبیین می‌کند. با توجه به اهمیت سرمایۀ‌ اجتماعی در روند تعلیم و تربیت و شکل‌گیری آن در مدارس، سرمایۀ‌ اجتماعی معلمان بر اساس مفاهیم بنیادی «بوردیو» بررسی شده است. حجم نمونه شامل 480 نفر از معلمان شهرستان بیرجند است که به روش نمونه‌گیری طبقه‌ای متناسب و تصادفی ساده انتخاب شده‌اند. ابزار جمع‌آوری داده‌ها، پرسشنامه است و برای تعیین پایایی گویه‌ها از ضریب آلفای کرونباخ و برای سنجش اعتبار پرسشنامه از روش تحلیل عاملی تأییدی و اعتبار محتوایی استفاده شده است. آزمون فرضیه­های پژوهش از طریق آزمون‌های آماری مناسب در سطح تحلیل‌های دومتغیره و آزمون معادلات ساختاری با به‌کارگیری نرم‌افزارهای اس‌پی‌اس‌اس و اِموس انجام شده است. بر اساس یافته‌های توصیفی، موقعیت اجتماعی معلمان با توجه به حجم سرمایۀ اجتماعی آن‌ها در سطح متوسط رو به پایین قرار دارد. آزمون معادلات ساختاری نشان می‌دهد که مسیرهای علّی ترسیم‌شده، 31 درصد از واریانس سرمایۀ اجتماعی معلمان را تبیین می‌کند. مسیر اول نشان می‌دهد که خاستگاه اجتماعی ـ اقتصادی معلمان با تأثیر بر سرمایۀ اقتصادی آن‌ها و تأثیر مجزای این دو متغیر بر سرمایۀ فرهنگی، در‌نهایت موجب افزایش سرمایۀ اجتماعی معلمان می‌شود و در مسیر دوم خاستگاه اجتماعی ـ اقتصادی و سرمایۀ اقتصادی معلمان به افزایش سرمایۀ نمادین آن‌ها منجر می‌شود که افزایش سرمایۀ اجتماعی معلمان را در پی دارد.

یحیی علی بابایی, محمود تیموری
PDF

هدف این پژوهش، کشفِ دستورالعمل­های علّی و نسبتاً عام و شاکله­هایی از شرایط سیستمی برای نائل آمدن به ترویج اخلاق در سطح جامعه است. این پژوهش به­طور عمده از نظریه «نظم اجتماعی» به‌عنوان یک نظریه ترکیبی و چندوجهی بهره برده است. با توجه به اهداف این پژوهش و به­کارگیری دانش محتوایی و اطلاعات موجود، روش تطبیقی کیفی اتخاذ شده است. برای این منظور، نه کشور چین، ژاپن، کُره جنوبی، تایوان، سنگاپور، مالزی، انگلستان، سوئد و ایران مورد تحلیل فازی قرار گرفته­اند. بر اساس نتایج تحلیل فازی، شرایط عام دستیابی به توسعه اخلاقی از سه مسیر می­گذرد. مسیر نخست، وجود برنامه مدون با ارزش­های عینی و مشخص در نظام تعلیم و تربیت رسمی است. دومین مسیر، تقویت ملاک تلاش در توزیع منابع است. سومین مسیر، از ترکیب عطفی سه شرط لازم به­کارگیری ملاک شایستگی در توزیع منابع؛ محترم­دانستن سلسله مراتب و کمینه­سازی وفاداریِ سیاسی در نظام تعلیم و تربیت رسمی برخوردار بوده است. در این میان جوامعی که توانسته­اند اجتماعِ سازمانی را در سطح سیستم تقویت کنند، در تعمیم تعهد اعیان اجتماعی و تحقق این سه مسیر موفق­تر بوده­اند.

وحید نقدی
PDF

استقرار حکومت­های مردم‌سالار در سراسر جهان مدل­ها و مسیرهای متعدد و متنوعی دارد. صرف‌نظر از تعریف مردم‌سالاری و توسعة اقتصادی، رابطه­ای دوسویه بین آن‌ها قابل‌تصور است. توسعة اقتصادی اگر علتی برای مردم‌سالاری نباشد، حداقل یکی از پیش­شرط­های اصلی آن به‌شمار می­رود و از طرف دیگر، مردم‌سالاری خود پیش­شرطی برای توسعة اقتصادی قلمداد می­شود. کشورهای کم‌جمعیت ثروتمند نفتی در خاورمیانه که به دنبال اكتشاف نفت و بهره­مندي از منابع هيدروكربني و درآمدهاي سرشار آن بالاترین درآمد سرانه در سطح جهان را دارند، نه‌تنها از لحاظ اقتصادی توسعه نیافته­اند؛ بلکه بر اساس اغلب نظریه‌های موجود با کمبود یا نبود مردم‌سالاری روبه‌رو هستند. نظريۀ «دولت رانتي» عمدتاً به دنبال پاسخ اين پرسش است كه چرا كشورهاي رانتي نفتي با فقدان يا كسري مردم‌سالاری مواجه هستند؟ پاسخ محوري اين نظريه استقلال دولت از جامعه از يك طرف و استفاده از منابع نفت براي خريد موافقت شهروندان يا سركوب مخالفت آنان است. نسخه­هاي جديد اين نظريه با واردکردن دو متغير كيفيت حکمرانی و جهاني­شدن تلاش كرده‌اند فرضيۀ كلاسيك آن را تعديل کنند. در اين بررسي نشان داده شده است كه دو شاخص یادشده در برخي كشورهاي كم‌جمعيت و ثروتمند رانتي تفاوت معنا‌داری با ساير كشورهاي فقير رانتي يا كشورهاي غيررانتي در منطقۀ خاورميانه دارد. این تفاوت، بیش از آنکه نشان‌دهنده تغییر در میزان و نوع توسعه سیاسی در این کشورها باشد، بیشتر روش جدیدی برای سازگارکردن توسعه­نیافتگی سیاسی با شرایط جدید بین­المللی و فرایندهای جهانی‌شدن است. 

احمد شکرچی
PDF
یکی از موضوع‌هایی که در دیدگاه‌های نظری مرتبط با مهاجرت به‌صورت مکرر مورد‌تأکید بوده، رابطه متقابل مهاجرت و شاخص­های توسعه است. برای درک عمیق‌تر این رابطه، مقالۀ حاضر با استفاده از داده‌های سطح انبوه سرشماری 1390، به آزمون تجربی رابطۀ تعدادی از شاخص‏های توسعه و مهاجرت پرداخته است. واحد تحلیل، 397 شهرستان کشور در سرشماری 1390 بود و داده­های پژوهش پس از انجام پردازش­ها و محاسبات لازم بر روی مجموعۀ نسبتأ گسترده­ای از مؤلفه‌­های توسعه و نیز شاخص‌های مهاجر­پذیری شهرستان­های کشور برای بررسی و تحلیل‌های بعدی آماده‌سازی شده است. یافته­های پژوهش حاکی از ارتباط نزدیک تعدادی از شاخص­های کلیدی توسعه، نظیر درصد شاغلان در بخش صنعت و خدمات، نسبت بیکاری و نسبت باسوادی با نسبت مهاجر­پذیری شهرستان‏های کشور است. تحلیل چندمتغیره نشان می‌دهد تفاوت سطح توسعه شهرستان­ها، بیش از آنکه با جریان‌های مهاجرتی درون‌شهرستانی یا درون‌استانی مرتبط باشد، بیش‌ترین قدرت تبیین‌کننده­گی را در مورد مهاجران واردشده از سایر استان­ها دارند. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که از میان مؤلفه‌های توسعه، بهره­مندی شهرستان­ها از اشتغال و تحصیلات ازجمله عوامل مهم در تبیین مهاجرپذیری آن‌ها است و باید در برنامه‌ریزی و مدیریت مهاجرت‌های کشور به‌صورت جدی­تری مورد‌تأکید و توجه قرار گیرد.
عباس عسکری ندوشن, احسان لشگری, سمیه فرامرزیان
PDF
زبان و جنسيت يا به تعبير تخصصي‌تر «زبانشناسي جنسيت» از موضوع‌های مورد‌توجه در مطالعات میان‌رشته‌ای زبانشناسی اجتماعی است. پژوهش در مورد جنسیت از ديدگاه جامعه‌شناسي ضرورت دارد؛ زیرا راهي براي آگاهي از جايگاه مفهوم «جنسيت» در جوامع و تأثیر متقابــل آن در شکل‌گيري ارتباط است. جنسیت، متغیری چندگانه معرفی می‌شود که در گفتمان نیز ظهور می­یابد و این ظهور به‌شدت به ایدئولوژی ذهنی افراد از جنسیت وابسته است. برقراري ارتباط فقط به‌معناي القای منظور و مقصود نيست؛ بلکه کيفيت بیان مقصود (فارغ از معناي آن) که معمولاً تحت‌تأثیر بافت فرهنگي يک جامعه است در شکل‌گرفتن مقصـود نهايي بسيار مهم است. آنچه در این پژوهش مورد‌توجه قرار گرفته است، بررسی و تحلیل انتقادی گفتمان با در‌نظر‌داشتن متغیر «جنسیت» است که با بهره‌گیری از چارچوب «تحلیل گفتمان انتقادی فمینیستی» لازار (2007) درباره متون مربوط به کشف حجاب و اشاعۀ حجاب انجام گرفت. نتایج حاکی از آن است که تفاوت زیادی در ابزارهای زبانی مورد استفاده توسط دو گروهِ کشف و اشاعه حجاب دیده نمی‌شود؛ بلکه تفاوت در چگونگی و جایگاه استفاده از این ابزارها است. هر قطب با هر ایدئولوژی، سعی در متقاعد‌کردن خواننده دارد و در این راه از زبان به نفع خود بهره جسته است.
شهلا شریفی, سمانه دریق گفتار
PDF

حاکمیت قانون را در معنای برابری در مقابل قانون، به لحاظ تاریخی می­توان تابع سه عامل نابرابری، قدرت کنش جمعی و عقلانیت (در معنای وبری) دانست. مقاله حاضر تلاش دارد تا با مرور جامعه فرانسه قبل از انقلاب، کنشگران اصلی موجود در جامعه (اعم از نخبگان و طبقات) را شناسایی و با مرور روابط میان آن‌ها نابرابری‌های موجود بین آن‌ها را شناسایی کند. طبق یافته‌ها نابرابری‌های بسیار عمیق بین اقشار مختلف اجتماعی به‌همراه عقلانیت بسیار اندک موجود در بین نخبگان این جامعه و تسلط نسبی دولت (نخبگان سیاسی) در دوران رژیم کهن، تقریباً مانع تحقق حاکمیت قانون در دوران رژیم کهن (قبل از انقلاب) در این جامعه بوده است. پس از انقلاب، با از‌بین‌رفتن ساختار فئودالی و امتیازات نجبا و روحانیون، این نابرابری‌ها تا حدود زیادی کم شد؛ همچنین نظام سیاسی و ابزارهای مربوط به آن تا حدود زیادی عقلانی شد، خردورزی و خردگرایی به‌جای تحکم ایدئولوژیک کلیسا امکان تفکر منطقی را فراهم آورد (عقلانیت فرهنگی)، سرمایه‌داری با آهنگی بسیار ملایم با حمایت دولتی به‌تدریج شروع به رشد کرد (عقلانیت بسیار آهسته نخبگان اقتصادی). برآیند همه این تحولات شکل‌گیری نوعی نظام حقوقی عقلانی با مراجعه به قوانین روم باستان بود که حاکمیت قانون را صرفاً در معنای قانونمندی صوری محقق ساخت.

محمد حسین زارعی, فرهاد باباخانی قاضیجهانی
PDF